Ga naar inhoud
Nico-Jan van Dijk
Menu

Een gedicht schrijven: begin bij een plek (stappenplan met voorbeelden)

Zelf een gedicht schrijven, stap voor stap

Door ca. 10 minuten lezen

Wil je een gedicht schrijven, begin dan niet bij een groot gevoel, maar bij een plek of één klein moment. Schrijf op wat je ziet, hoort en voelt, en zoek één eigen beeld. Breek je zinnen af in korte regels, schrap wat je kunt missen en lees alles hardop. Rijmen mag, maar hoeft niet.

In dit artikel volg je dat stappenplan, met tips van onder meer het Poëziepaleis. Bij de meeste stappen zie je het werken in twee gedichten van Nico-Jan van Dijk. Daarna lees je hoe je een gedicht over iemand schrijft en wat AI wel en niet voor je doet.

Stap 1: begin bij een plek of één klein moment

Een gedicht hoeft niet over iets groots te gaan. Kies een gewone plek of een alledaags moment, en maak die zo concreet mogelijk.

Het Poëziepaleis schrijft in zijn tips voor kinderen: “Een gedicht kan overal over gaan.” Dus ook over kleine dingen, zoals een fietsbel of een sok. Dichter Jurre van den Berg schrijft voor jongeren: “Vaak kan een klein detail uit je alledaagse leven ook een mooi en uniek gedicht opleveren.”

Een plek werkt daarbij als anker. In een schrijfopdracht van de Britse Poetry Society (2017) geeft de jonge dichter Daniel Blokh onder meer deze twee tips. Schrijf over één specifieke plek, zoals je geboorteplaats. En kies details die echt bij die plek horen, zodat een lezer die er geweest is hem herkent (vrij vertaald).

Zo beginnen ook de twee voorbeeldgedichten in dit artikel. De stad kijkt me aan (2015) van Nico-Jan van Dijk opent bij het raam van een café:

De stad kijkt me aan
en ik kijk naar de stad
door het raam
van een klein café

Nico-Jan van Dijk, De stad kijkt me aan (2015)

De ik is daar gekomen “om op te schrijven / wat zomaar in me opkomt”: precies wat jij nu gaat doen. Rotterdam-Schiebroek (2015) kiest de plek waar de ik is geboren: “hier ben ik geboren / hier heb ik geleefd”.

Een opengeslagen spiraalblok met een pen naast een kop cappuccino op een houten tafel
Een tafel, een raam en een blad papier: meer heb je voor de eerste stap niet nodig. Foto: Engin Akyurt via Pixabay. Lees het gedicht

Stap 2: kijk met al je zintuigen

Kijk nu langer dan je gewend bent en noteer wat je ziet, hoort, ruikt, proeft en voelt. Kies daarbij het precieze woord in plaats van het algemene.

De Academy of American Poets geeft een oefening: schrijf over een gewone ervaring, zoals wachten in een restaurant. Let daarbij op hoe je elk van de vijf zintuigen oproept. Het Poëziepaleis is in zijn tips voor kinderen nog concreter: “Zeg niet auto, maar Opel, zeg niet bloem maar krokus.” Woorden als leuk, blij en pijn noemt het versleten: ze zeggen weinig.

Rotterdam-Schiebroek laat zien hoe ver je daarmee komt. Je hoort “een klein vliegtuigje / dat net is opgestegen / een monotoon geluid”. Je ziet muren die “nog steeds met klimop begroeid” zijn. En bij stormwind “proef je de zoute zeelucht / in de regen / op je gezicht”.

Bakstenen gevel met witte kozijnen en een houten voordeur, voor een deel begroeid met klimop
Muren die “nog steeds met klimop begroeid” zijn: zo’n detail maakt een plek herkenbaar. Foto: Ries Bosch via Unsplash. Lees het gedicht

Laat het gevoel zien, benoem het niet

Opvallend is wat er in deze regels níét staat: een gevoelswoord als blij of verdrietig. Het gevoel zit in de details. In het Engels heet dat ‘show, don’t tell’.

Jurre van den Berg maakt er zijn eerste tip van: beschrijf geen emoties, maar roep ze op. Zijn uitleg: “Een emotie is iets wat je moet voelen, niet iets wat je begrijpt wanneer het uitgelegd wordt.”

Door de Rotterdamse bril: In Rotterdam-Schiebroek proef je bij stormwind ook “de rook van de fabrieken / bij de havens”. Zulke details horen bij Rotterdam als havenstad: daaraan kan iemand die er geweest is de plek herkennen. Schrijf je over je eigen wijk, zoek dan wat alleen daar te horen, te ruiken of te zien is.

Stap 3: zoek één eigen beeld

Zoek daarna één beeld dat je waarneming groter maakt: een vergelijking of een metafoor. Eén goed gekozen beeld zegt meer dan een alinea uitleg. Volgens Jurre van den Berg kan beeldspraak dingen en gevoelens overbrengen die je niet goed kunt uitleggen.

In De stad kijkt me aan groeit het beeld uit de tast. Na “onder het dunne papier / voel ik het harde hout / van de tafel” volgt: “het lijkt wel / of ieder woord / in hout wordt gegraveerd / zoals er mensen zijn / die hun naam achter laten / in de stam van een boom”.

Het beeld valt dus niet uit de lucht: het komt voort uit iets wat de ik echt voelt. Even later volgt een tweede beeld, nu zonder ‘lijkt’ of ‘als’: het licht “laat kleine stofdeeltjes dansen / en verandert ze in blinkend goud”.

Rotterdam-Schiebroek kiest juist een vergelijking, herkenbaar aan het woordje ‘als’. Het vliegtuiggeluid lijkt hoog in de lucht even te aarzelen “als een vlieg / in de hoek van de kamer”. Zo wordt iets groots iets kleins en vertrouwds.

Let wel op versleten beelden. Jurre van den Berg waarschuwt: “Ook de vergelijking van een traan en een regendruppel is al erg vaak gebruikt.” Komt een beeld heel snel op, vraag je dan af of je het al eens gelezen hebt.

Zonlicht valt in schuine bundels door een klein raam in een kale kamer en tekent een lichtvlek op de vloer
Eerst kijken, dan verbeelden: wat je in stap 2 ziet, kan in stap 3 je beeld worden. Foto: arnie chou via Unsplash.

Stap 4 en 5: korte regels en herhaling

Schrijf je gedicht in korte regels, zonder rijmdwang. Breek af waar je ademhaalt of nadruk wilt, en laat een belangrijk woord of een regel terugkomen.

Breek af op adem en betekenis

Het Poëziepaleis geeft jonge schrijvers deze tip: “Schrijf korte regels. Tien woorden op een regel is al veel, dan drukken de woorden elkaar weg.” Over rijm is het net zo duidelijk: rijm niet omdat je denkt dat het moet of zo hoort.

Een zin mag doorlopen over het einde van de regel. Dat heet enjambement. Volgens de woordenlijst van de Academy of American Poets loopt de zin dan zonder leesteken door naar de volgende regel. In De stad kijkt me aan loopt zo één zin over drie regels: “waar ik ben gekomen / om op te schrijven / wat zomaar in me opkomt”.

Waar je afbreekt, valt de nadruk. Dichter Edward Hirsch noemt de dichtregel “a unit of meaning, a measure of attention”: een eenheid van betekenis, een maat van aandacht (eigen vertaling). Witregels “geven een gedicht stilte en de lezer ruimte om even na te denken”, schrijft het Poëziepaleis. Meer over rijmschema’s en enjambement lees je in dichtvormen uitgelegd.

Herhaal wat belangrijk is

“Herhaal een belangrijk woord of een belangrijke regel”, raadt het Poëziepaleis aan. “Daardoor krijgt iets nadruk en gaat het gedicht klinken als een muziekstuk of een liedje.”

In De stad kijkt me aan komen de openingsregels tegen het einde letterlijk terug: “de stad kijkt me aan / en ik kijk naar de stad”. De tweede keer staan ze direct na “in Rotterdam geboren / later Rotterdammer geworden”. Nu weet je wie er kijkt.

Stap 6, 7 en 8: schrappen, titel, hardop lezen

Je eerste versie is materiaal, nog geen gedicht. Schrap wat je kunt missen, kies een titel en lees alles hardop voordat je het iemand laat zien.

Schrap tot de sterkste regels overblijven

“Wie schrijft schrapt”, staat in de tips van het Poëziepaleis voor jonge schrijvers. Het advies: schrijf eerst alles op wat je wilt vertellen en kijk daarna wat je kunt missen. De Academy of American Poets raadt hetzelfde aan: haal overbodige beschrijving weg, zodat je beste regels meer effect hebben.

Een werkblad van uitgeverij Malmberg voor groep 6 tot en met 8 zegt het simpel: “Doe het eerst op een kladblaadje.” Stel jezelf daarna bij elke regel één vraag: wat verlies ik als deze weg is? Is het antwoord niets, dan mag hij weg.

Een verfrommeld vel papier en een geel potlood op een opengeslagen ruitjesblok
In het klad mag alles. Daarna schrap je tot de sterkste regels overblijven. Foto: congerdesign via Pixabay.

Kies een titel die iets toevoegt

Een titel kan zeggen waar het gedicht over gaat, maar ook een verwachting wekken. Malmberg heeft lesmateriaal over het lezen van titels. Daarin staat: “Soms dekt de titel van een gedicht de lading, maar soms zet hij je ook op het verkeerde been.” Dat effect kun je als schrijver zelf gebruiken.

De voorbeeldgedichten houden het eenvoudig. Rotterdam-Schiebroek is een plaatsnaam, zodat je meteen weet waar je bent. De stad kijkt me aan is de eerste regel.

Lees je gedicht hardop

“Lees je gedicht hardop voor, dan hoor je het ritme”, schrijft het Poëziepaleis. Struikel je ergens, dan weet je welke regel nog niet loopt. In de slotalinea van zijn tips voegt Jurre van den Berg toe: “laat andere mensen je gedichten lezen.” De Poetry Society raadt aan: loop je vast, lees je werk dan voor aan iemand, liefst iemand die de plek kent waarover je schrijft.

Van eerste versie naar gedicht
StapVraag die je jezelf steltVoorbeeld
1. PlekWaar ben ik, op welk moment?“door het raam / van een klein café”
2. ZintuigenWat zie, hoor, proef en voel ik?“proef je de zoute zeelucht”
3. BeeldWaar lijkt dit op?“of ieder woord / in hout wordt gegraveerd”
4. RegelsWaar haal ik adem, waar valt de nadruk?“waar ik ben gekomen / om op te schrijven”
5. HerhalingWat mag terugkomen?“hier ben ik geboren / hier heb ik geleefd”
6. SchrappenWat verlies ik als deze regel weg is?“Wie schrijft schrapt” (Poëziepaleis)
7. TitelWat voegt de titel toe?Een plaatsnaam: Rotterdam-Schiebroek
8. HardopKlinkt het goed, of struikel ik?De openingsregels hardop lezen

Bron: schrijftips van het Poëziepaleis, de Academy of American Poets en The Poetry Society, geraadpleegd op 2 november 2026; voorbeelden uit De stad kijkt me aan (2015) en Rotterdam-Schiebroek (2015) van Nico-Jan van Dijk.

Hoe schrijf je een gedicht over iemand?

Schrijf voor die ene persoon, met één concrete herinnering in plaats van grote woorden. Het stappenplan blijft hetzelfde: de plek wordt een moment dat jullie allebei kennen.

In lesmateriaal van Malmberg staat: “Bij blije, maar ook bij droevige gebeurtenissen, worden vaak gedichten voorgelezen.” Het noemt onder meer een verjaardag en het afscheid van een leerkracht. De reden: “Omdat een gedicht op een mooie manier je gevoelens onder woorden kan brengen.”

Wat werkt, vat Ingmar Heytze met humor samen. In een stuk voor BNNVARA (2019) laat hij Sinterklaas zeggen wat het echte cadeau is. Dat is “een gedicht waar een stukje van je ziel in zit, dat bovendien maar voor één ander mens op de wereld is geschreven”.

Voor een verjaardagsgedicht pas je de stappen zo toe:

  1. Kies één herinnering die jullie allebei kennen: een plek en een moment.
  2. Noteer wat je toen zag, hoorde of voelde.
  3. Benoem het gevoel niet, maar laat het detail het werk doen.
  4. Probeer de persoon aan te spreken met ‘je’. Dan wordt je gedicht een bericht in plaats van een beschrijving.

Schrijf je een gedicht voor een kerstkaart, dan werken dezelfde stappen. Voorbeelden vind je in kerstgedichten van bekende dichters.

Bij een afscheid of verlies is een gedicht schrijven extra lastig. Volgens Jurre van den Berg gaan gedichten vaak over grote onderwerpen, zoals “een overleden persoon die je goed kende”. Hij schrijft: “Het is moeilijk iets eigens te schrijven over onderwerpen waar al zo veel over geschreven is.” Ook dan kan dezelfde aanpak helpen: één concreet detail, voor één persoon, zonder het verdriet uit te leggen.

Kun je een gedicht schrijven met AI?

Dat kan, maar een generator geeft je een begin, geen eigen beeld. Jouw tafel, jouw straat en jouw herinnering moet je er zelf in zetten.

Poetry International in Rotterdam is daar duidelijk over. Op 10 juni 2025 schreef de organisatie: “AI is geen dichter, noch een vertaler.” En: “Kunstmatige intelligentie mag nooit het werk van een dichter of vertaler vervangen.” Tegelijk onderzoekt Poetry International hoe AI kan helpen om poëzie toegankelijk te maken.

Een lesbrief van de Hogeschool van Amsterdam voor havo 3 laat een manier zien. ChatGPT is daarin een programma dat taal “voorspelt”; de docent stuurt naar het inzicht “computer rekent taal uit, computer heeft zelf geen gevoel”. Leerlingen laten ChatGPT een gedicht schrijven en gaan dat daarna zelf beoordelen en verbeteren.

Gebruik je een generator, behandel de uitkomst dan als een eerste versie. Vervang het algemene door wat jij zelf hebt gezien, zoek je eigen beeld en ga daarna schrappen.

Veelgestelde vragen over gedicht schrijven

Moet een gedicht rijmen?

Nee. Jurre van den Berg schrijft dat rijmen “mag (vroeger deden bijna alle dichters dat), maar het hoeft zeker niet”. Rijm maakt een gedicht volgens hem wel minder verrassend, omdat de lezer het rijmwoord gaat raden. Schrijf je in november een sinterklaasgedicht, dan geldt wat Heytze zijn Sinterklaas laat zeggen: “Het mág rijmen. Maar er móét helemaal niets.”

Hoe lang moet een gedicht zijn?

Er is geen vaste lengte. Het Poëziepaleis raadt kinderen aan: “maak je vers niet langer dan zes tot tien regels”. Het zegt er wel bij: “Wil je een lang vers schrijven omdat jouw gedicht dat nodig heeft, schroom niet.” Voor een kort gedicht helpt het advies van de Poetry Society: minder is vaak meer.

Wanneer is Gedichtendag 2027?

Volgens Poëzieweek valt Gedichtendag 2027 op donderdag 28 januari, de start van Poëzieweek (tot en met woensdag 3 februari 2027). Het thema is “zwaartekracht”, en de thematekst geeft je meteen een schrijfvraag: “wat houdt ons tegen, en wat houdt ons juist vast?” Poëzieweek kondigde voor 10 november 2026 gratis lestips voor scholen aan, op de schoolpagina van Poëzieweek. Gedichtendag bestaat sinds 2000 en kwam er op initiatief van het Rotterdamse Poetry International.

Van een cafétafel naar een hele stad

Veel stappen uit dit artikel zie je samen terug in één gedicht. De stad kijkt me aan begint bij het raam van een café en bij het harde hout onder het papier. Het vindt een beeld in wat de ik voelt: woorden die in hout worden gegraveerd. Tegen het einde komen de openingsregels terug.

Het gedicht blijft niet aan die tafel. Het eindigt bij de stad als “een oeroud landschap”, “waar in de winter / de schaduwen niet verdwijnen / en in de zomer / de zon langer stil blijft staan.” Zo ver kan een gedicht reiken als je klein begint.

Lees De stad kijkt me aan van Nico-Jan van Dijk in zijn geheel en kijk welke stappen jij herkent. Op deze site hoort het bij de plek Rotterdam, zoals elk gedicht hier bij een plek hoort die je kunt bezoeken. Pak daarna een notitieboek, zoek een tafel bij een raam en begin bij wat je ziet.

Bronnen

Tips uit Engelstalige bronnen (4 tot en met 7) zijn vrij vertaald. De vertaling van het citaat van Edward Hirsch is een eigen vertaling.

  1. Tips voor kinderen: 10 tips om te leren schrijven. Het Poëziepaleis (geraadpleegd 2 november 2026).
  2. Tips voor jongeren: 9 tips om te leren schrijven (Jurre van den Berg). Het Poëziepaleis (geraadpleegd 2 november 2026).
  3. Tips om te dichten (pdf, uitgebreide versie, Jurre van den Berg). Het Poëziepaleis (geraadpleegd 2 november 2026).
  4. Using Common Senses. Academy of American Poets (geraadpleegd 2 november 2026).
  5. Glossary: Enjambment. Academy of American Poets (geraadpleegd 2 november 2026).
  6. Glossary: Line (uit A Poet’s Glossary van Edward Hirsch). Academy of American Poets (geraadpleegd 2 november 2026).
  7. The Poetics of Place and Belonging (Daniel Blokh, 2017). The Poetry Society, Young Poets Network (geraadpleegd 2 november 2026).
  8. Taal actief 4: Maak een gedichtenkaart! (werkblad groep 6-8). Malmberg (geraadpleegd 2 november 2026).
  9. Station Zuid: Tien tips voor poëzie-activiteiten in de klas (groep 5-8). Malmberg (geraadpleegd 2 november 2026).
  10. Hoe schrijf je een goed Sinterklaasgedicht? (Ingmar Heytze, 1 december 2019). BNNVARA (geraadpleegd 2 november 2026).
  11. Poetry and AI (10 juni 2025). Poetry International (geraadpleegd 2 november 2026).
  12. Lesbrief Poëzie met ChatGTP? (zo gespeld in de bron). Hogeschool van Amsterdam (geraadpleegd 2 november 2026).
  13. Veelgestelde vragen. Poëzieweek (Poëziecentrum i.s.m. Poetry International) (geraadpleegd 2 november 2026).
  14. Thema 2027: zwaartekracht. Poëzieweek (geraadpleegd 2 november 2026).
  15. Over Poëzieweek. Poëzieweek (geraadpleegd 2 november 2026).
  16. Poëzieweek op school. Poëzieweek (geraadpleegd 2 november 2026).

Ken jij iemand die zelf een gedicht wil schrijven?

Deel dit stappenplan met een vriend, klasgenoot of collega die graag met taal speelt.